Życie z cukrzycą

Cukrzyca ciążowa: dieta dla prawidłowego rozwoju dziecka i gilkemii

6 grudnia 2018

Zdjęcie autora
Magda Stolarczyk
1 Gwiazdka2 Gwiazdki3 Gwiazdki4 Gwiazdki5 Gwiazdek (No Ratings Yet)
12 min read

Mianem cukrzycy ciążowej określa się zaburzenie metabolizmu cukrów rozpoznane po raz pierwszy w trakcie ciąży. Zwykle cukrzycę ciążową rozwija się na podstawie badań laboratoryjnych około 24-28 tygodnia ciąży (przełom drugiego i trzeciego trymestru), zdecydowanie rzadziej objawia się ona w pierwszych tygodniach ciąży.

Przyczyną problemu jest wzrost oporności komórek na działanie insuliny, co jest wynikiem burzy hormonalnej zachodzących w organizmie ciężarnej. Konsekwencją insulinooporności jest nadmierny wzrost stężenia glukozy we krwi, który pojawia się głównie po posiłkach

Cukrzyca ciążowa – insulinooporność

U każdej ciężarnej pojawia się fizjologiczna insulinooporność, za którą odpowiedzialne są hormony produkowane przez organizm matki i przez łożysko. Hormony te są niezbędne do utrzymania ciąży i prawidłowego rozwoju płodu. W efekcie ich działania w okresie ciąży zapotrzebowanie na insulinę wzrasta około trzykrotnie. U większości kobiet trzustka jest w stanie tak znacząco zwiększyć ilość wydzielanej insuliny, jeśli jednak jej wydolność nie jest wystarczająca pojawiają się zaburzenia tolerancji glukozy i diagnozowana jest cukrzyca ciążowa. Obecnie szacuje się, że w Polsce problem ten dotyka około 10 proc. ciężarnych.

Czynnikami ryzyka rozwoju cukrzycy ciążowej są:

  • nadwaga lub otyłość przed ciążą
  • rodzinne obciążenie cukrzycą typu 2 (rodzice, rodzeństwo)
  • wcześniejsze urodzenie dziecka o wadze powyżej 4 kg
  • problemy przy wcześniejszych ciążach tj. poronienia, wady rozwojowe, obumarcia
  • wewnątrzmaciczne
  • cukrzyca ciążowa w poprzedniej ciąży
  • wiek powyżej 35 lat

Cukrzyca ciążowa – ryzyko dla dziecka i matki

Co się dzieje, gdy z powodu cukrzycy mamy do krwi dziecka przedostaje się zbyt duża ilość glukozy? Aby obniżyć jej stężenie, trzustka płodu musi wyprodukować duże ilości insuliny, dzięki której energia z pożywienia przedostanie się do tkanek i zostanie zmagazynowana. W związku z tym pojawia się nadmiar tkanki tłuszczowej i mięśniowej oraz może dochodzić do przerostu mięśnia sercowego płodu. Duży płód, typowy dla matki z cukrzycą, bardziej narażony jest na niedotlenienie i urazy okołoporodowe, hipoglikemię poporodową, żółtaczkę okresu noworodkowego oraz zaburzenia oddychania i infekcje. Z kolei u ciężarnej z cukrzycą ciążową częściej rozwija się nadciśnienie, cholestaza i wielowodzie. Ponadto cukrzyca w ciąży wskazuje na duże prawdopodobieństwo zachorowania na cukrzycę typu 2, po 10-15 latach po porodzie.

Dieta – warunek utrzymania prawidłowych glikemii

Dieta przy cukrzycy ciążowej z jednej strony musi zapewnić prawidłowy rozwój płodu, z drugiej – prawidłowe wartości glikemii przed i po posiłkach. Nie różni się ona istotnie od zdrowej diety zalecanej kobietom w ciąży, choć w tym przypadku nie ma usprawiedliwienia dla ciążowych zachcianek, w szczególności jeśli dotyczą one słodyczy, gazowanych napojów oraz produktów z wysoką zawartością węglowodanów.

Aby utrzymać prawidłowy poziom cukru we krwi, posiłki powinny być:

  • Dobrze zbilansowane (zawierające węglowodany, białko i tłuszcze)
  • Spożywane w regularnych odstępach czasu
  • Porcje powinny być niewielkie
  • Oparte na węglowodanach złożonych, ubogie w cukry proste

Trzeba pamiętać, że na tempo wchłaniania się cukrów z pożywiania do krwi mają wpływ różnorodne czynniki. Przykładowo proces ten spowalniają tłuszcze i białko. Dlatego posiłki przy cukrzycy ciążowej powinny zawsze być złożone z węglowodanów, białka i tłuszczu. Od kanapki z razowego chleba z szynką wolniej wchłonie się kanapka z masłem, szynką, zieloną sałatą, pomidorem i papryką. Znaczenie ma także rozdrobnienie produktów, im coś jest bardziej rozdrobnione, tym szybciej się wchłania. Dlatego przygotowując warzywa (na zupę, do sałatki) korzystniej jest pokroić je w grubą kostkę, a dodając do warzyw kaszę zdecydowanie lepszym wyborem będzie pęczak niż kasza perłowa. Gotując ryż czy makaron należy uważać, by nie był rozgotowany.

Dieta przy cukrzycy ciążowej – węglowodany

To newralgiczny składnik diety, który dostarcza energii i w głównej mierze odpowiada za poziom cukru we krwi.

Udział węglowodanów w diecie ciężarnej z cukrzycą nie powinien przekraczać 40-50% kaloryczności posiłków i powinien opierać się głównie na węglowodanach złożonych o niskim indeksie glikemicznym, dzięki którym cukier po posiłku wzrasta powoli i powoli się obniża – co powoduje uczucie sytości na dłużej oraz nie prowadzi do niekorzystnych wahań glikemii.

Węglowodany proste szybko wchłaniają się z przewodu pokarmowego i przenikają do krwi powodując gwałtowny wzrost glikemii. W związku z należy je ograniczyć do minimum. Należą do nich cukier kuchenny (sacharoza), fruktoza, glukoza, miód, dżemy, cukierki, czekolady, ciastka, ciasta, a także cukry w produktach niesłodkich takich jak krakersy, paluszki, chipsy itp.

Owoce

Owoce zawierają szybko przyswajalny cukier – fruktozę. Dlatego też należy ograniczyć spożycie szczególnie tych słodkich i dojrzałych – np. brzoskwini, pomarańczy, śliwek, winogron, bananów i zastąpić je wariantami mniej słodkimi tj. jabłko, kiwi, grejpfrut. Niewskazane są owoce kandyzowane ani puszkowane.

Soki owocowe zawierają bardzo duże ilości fruktozy, niekiedy są też dodatkowo dosładzane. W związku z tym mogą powodować bardzo szybki i wyraźny wzrost glikemii, czego przy cukrzycy ciążowej w szczególności należy unikać. Od soków przygotowywanych przemysłowo z koncentratów owocowych zdrowszy będzie samodzielnie przygotowany sok ze świeżych owoców (np. mniej słodkich jabłko) rozcieńczony wodą w stosunku 1:1.

Warzywa

Warzywa o niskiej zawartości węglowodanów: ogórki, pomidory, papryka, sałata, kapusta, kalafior, brokuły, kalarepa, cukinia, dynia, por, seler naciowy, cebula, szparagi, rzodkiew, szpinak, papryka zielona i biała) można spożywać bez ograniczeń. Nie podwyższają one istotnie poziomu glukozy we krwi, natomiast zawarty w nich błonnik dodatkowo spowalnia wchłanianie cukrów zawartych w innych produktach spożywanych podczas posiłku.

Warzywa o wysokiej zawartości węglowodanów: ziemniaki, marchew, buraki, warzywa strączkowe, kukurydza, seler należy spożywać w ograniczonych ilościach, im mniej przetworzone – tym lepiej (marchew lepsza jest surowa lub lekko gotowana, ziemniaki nieubijane).

Produkty zbożowe 

Zalecane pieczywo to chleb żytni, wieloziarnisty, razowy lub graham. Ważne jest zwrócenie uwagi, aby w składzie chleba nie było dodatku słodu, miodu lub karmelu. Niewskazane są bułki oraz tosty.

Istotnym źródłem dobrych węglowodanów złożonych są produkty zbożowe takie jak płatki zbożowe (owsiane, żytnie, jęczmienne – nie błyskawiczne), kasze (gryczana, jęczmienna, orkisz), ryż (brązowy, dziki), makaron z mąki razowej lub pełnoziarnistej.

Mleko zawiera laktozę – cukier, który istotnie podnosi poziom cukru we krwi, dlatego w przypadku cukrzycy nie jest ono zalecane. Zastąpić je można kefirem, maślanką lub jogurtem naturalnym. Wszystkie produkty mleczne smakowe (serki, jogurty owocowe) zawierają spore ilości cukru, dlatego w ciąży powikłanej cukrzycą należy ich unikać.

Dieta przy cukrzycy ciążowej – białko

Powinno stanowić 20% całkowitego dobowego zapotrzebowania energetycznego, jego źródłem są mięso, wędliny, ryby, nabiał oraz jaja. Szczególnie dobrym źródłem białka zwierzęcego są ryby morskie, chudy drób bez skóry, cielęcina, chude wędliny oraz przetwory mleczne (chude sery, jogurty). Istotne jest spożywanie białka w odpowiedniej ilości, gdyż jest niezbędne dla prawidłowego rozwoju płodu. Należy wyeliminować z diety surowe ryby, surowe mięso oraz podroby.

Dieta przy cukrzycy ciążowej – tłuszcze

Powinny pokrywać 30% zapotrzebowania energetycznego. Szczególnie istotne dla prawidłowego wzrostu płodu są nienasycone kwasy tłuszczowe oraz wielonienasycone kwasy tłuszczowe. Ich bogatym źródłem są oleje roślinne – oliwa, olej rzepakowy. Nienasycone kwasy tłuszczowe pochodzenia zwierzęcego zawarte są w rybach morskich, które powinny stanowić istotny składnik diety kobiety ciężarnej. Szczególnie zalecane są ryby atlantyckie, świeże lub mrożone, rzadziej konserwowe lub wędzone. Dostarczają one kwasów tłuszczowych omega-3, które są niezbędne dla prawidłowego przebiegu ciąży, a także rozwoju mózgu i siatkówki płodu, a ponadto obniżają stężenie triglicerydów w surowicy, działają przeciwkrzepliwie, przeciwzapalnie i przeciwmiażdżycowo.

Tłuszcze zwierzęce, składające się głównie z kwasów tłuszczowych nasyconych, mają niekorzystny wpływ na zdrowie człowieka. Podnosząc poziom cholesterolu działają miażdżycorodnie. Spożywając mięso zwierzęce należy wybierać jego chude rodzaje:

  • drób,
  • wołowina,
  • królik,
  • cielęcina,

Należy pamiętać, aby odkrajać tłuszcz oraz przyrządzać bez dodatku tłuszczu i panierki (duszenie, gotowanie, pieczenie, gotowanie na parze, grillowanie).

Ponieważ kwasy tłuszczowe nasycone występują też w innych produktach zwierzęcych, takich jak:

  • mięsa,
  • wędliny,
  • mleko,
  • śmietana,
  • jogurty i sery

Należy spośród nich wybierać te, które zawierają mniejszą ilość tłuszczu. Można spożywać sery twarogowe chude lub półtłuste, sery żółte jedynie w minimalnych ilościach, a ze śmietany powinno się zrezygnować zastępując ją jogurtem.

Warto pamiętać, iż produkty garmażeryjne (pasztet, parówki, salceson) zawierają dużą ilość węglowodanów i tłuszczów i mogą wyraźnie podwyższać poziom cukru we krwi.

Szczególnie niekorzystną grupą kwasów tłuszczowych u ciężarnych pacjentek z cukrzycą są nienasycone kwasy tłuszczowe trans. Obecne są one w twardych margarynach, w tłuszczach cukierniczych, przemysłowo produkowanych ciastach i ciasteczkach, czekoladach, batonikach, chipsach, fast-foodach i zupach w proszku. Te produkty z jadłospisu ciężarnej z cukrzycą stanowczo powinny być wyeliminowane.

Żelazo, kwas foliowy, witaminy a dieta przy cukrzycy ciążowej

Teoretycznie dobrze zbilansowana dieta, nawet ta z pewnymi ograniczeniami wynikającymi z cukrzycy ciążowej, nie powinna prowadzić do niedoborów mikroskładników pokarmowych. Nie zawsze tak jest, dodatkowo w ciąży konieczna jest suplementacja chociażby kwasu foliowego.

Niedobory żelaza kojarzone są najczęściej z dietą wegańską, jednak w okresie ciąży nawet kobiety regularnie jedzące mięso są na nie narażone i często muszą przyjmować żelazo w preparatach doustnych, a niekiedy w formie zastrzyków.

Kwas foliowy (witamina B9)

To składnik niezmiernie istotny przed i w trakcie ciąży. Jest niezbędny do prawidłowego kształtowania układu nerwowego, mózgu i rdzenia kręgowego. Kwas foliowy znajduje się w zielonych warzywach: szpinaku, brokułach, sałacie, brukselce, pomidorach, grochu, fasoli, soczewicy, orzechach, pszenicy, burakach, pomidorach, pomarańczach, awokado. Trzeba mieć jednak świadomość, że jest to składnik, który lepiej przyswaja się z suplementu niż z diety. Stąd rekomendacje, by przyjmować kwas foliowy nie tylko w trakcie ciąży, ale jeszcze przed nią.

Pozostałe witaminy z grupy B

Poza kwasem foliowym, dla zdrowia ciężarnej i rozwijającego się płodu konieczne są pozostałe witaminy z grupy B.

Witamina B1 (tiamina)

Uczestniczy w wielu procesach energetycznych i neurofizjologicznych. Zapewnia dobrą przemianę materii i ma korzystny wpływ na układ nerwowy (wspomaga pamięć). Działa korzystanie na układ mięśniowy – hamuje produkcję kwasu mlekowego. Przyjmuje się, że kobiety w ciąży potrzebują 0,8 mg dziennie witaminy B1.

Witamina B2 (ryboflawina)

Bierze udział w metabolizmie węglowodanów, tłuszczów i białek. Korzystnie wpływa na układ nerwowy. Poprawia samopoczucie, hamuje rozwój depresji, łagodzi lęki i stres. Konieczna jest do prawidłowego wzrostu organizmu i jego rozwoju. Ułatwia wchłanianie żelaza. Zapotrzebowanie na witaminę B2 u ciężarnej wynosi 1,2 mg.

Witamina B3 (niacyna)

Jest niezbędna do prawidłowego funkcjonowania układu nerwowego i pokarmowego. Działa wspomagająco na układ krążenia. Pomaga w tworzeniu czerwonych krwinek. Zapotrzebowanie na witaminę B3 w ciąży wynosi 15-20 mg dziennie.

W przypadku witaminy B6 kobietom w ciąży zaleca się przyjmowanie jej w dawce 2 mg dziennie. Witamina B6 odgrywa ważną rolę w powstawaniu hemoglobiny i procesach immunologicznych. Wspomaga czynność mózgu i zapewnia prawidłowe funkcjonowanie układu nerwowego. Poprawia samopoczucie i reguluje procesy myślowe, zapewnia równowagę psychiczną.

Witamina B12

Uczestniczy w wytwarzaniu czerwonych ciałek krwi (przeciwdziała niedokrwistości) i tworzeniu otoczki mielinowej ochraniającej komórki nerwowe. Wpływa na przemianę materii, pracę mięśni, prawidłową pracę układu nerwowego.

Witamina D

Jest niezbędna do prawidłowego rozwoju prenatalnego dziecka. W żywności występuje głównie w produktach pochodzenia zwierzęcego, takich jak: tłuste ryby, tran, żółtka jaj. Źródłem witaminy D są też grzyby i tłuszcze roślinne, jednak jej przyswajanie z żywności jest niewielkia. Kobietom ciężarnym zaleca się suplementację witaminą D i nie tyle jest to związane z dietą, co z niedostateczną ilością słońca w umiarkowanej szerokości geograficznej – z tego powodu nie zachodzi proces syntezy „słonecznej witaminy” przez skórę.

Cynk

To pierwiastek biorący udział w wielu ważnych procesach metabolicznych, a także reakcjach enzymatycznych – jest niezbędny do wzrostu i rozwoju dziecka. Źródłem cynku są produkty z grupy roślin strączkowych, zboża, ser, orzechy i soja.

W diecie przyszłej mamy bardzo istotny jest wapń, który stanowi podstawowy składnik budulcowy kości i zębów. W ciąży zapotrzebowanie na wapń wynosi od 1000 do 1300 mg/dobę. Głównym jego źródłem powinno być mleko i jego przetwory. Wapń znajduje się również w rybach morskich (szczególnie w szprotach oraz sardynkach) i żółtkach jaja kurzego. Dla niejedzących ryb źródłem tego pierwiastka pozostają: tofu, rośliny strączkowe, jarmuż, suszone morele, figi, natka pietruszki, nasiona maku, słonecznika, sezamu, otręby pszenne, szpinak, fasolka szparagowa, brokuły, orzechy.

Zdjęcie autora
Magda Stolarczyk |

zobacz także