Życie z cukrzycą

Hipoglikemia. Rodzaje, przyczyny, objawy niedocukrzenia ?

6 listopada 2018

Zdjęcie autora
Małgorzata Duda
14 min read

Hipoglikemia (inaczej niedocukrzenie) to zbyt niski poziom cukru we krwi. Niedocukrzenie jest sytuacją, która może się zdarzyć każdemu diabetykowi i jest uważana za powikłanie cukrzycy. Co możemy zrobić, żeby nie dopuścić do wystąpienia tego zjawiska? Jak szybko rozpoznać hipoglikemię oraz jak reagować, gdy już nam się przydarzy? Najważniejsze informacje o przyczynach i objawach hipoglikemii oraz jej leczeniu znajdziecie w artykule.

Teraz program Diabdis już za 49,99 zł miesięcznie

Zamawiając usługę masz dostęp do edukatora, dietetyka i trenera personalnego

Co to jest hipoglikemia?

Zgodnie z zaleceniami Polskiego Towarzystwa Diabetologicznego z 2016 roku hipoglikemią nazywamy obniżenie stężenia glukozy we krwi poniżej 70 mg/dl (3,9 mmol/l), niezależnie od tego, czy towarzyszą temu charakterystyczne objawy, czy też nie.

hipoglikemia na glukometrze

Występowanie stanów hipoglikemicznych oraz ich ciężkość jest związana z typem cukrzycy, sposobem jej leczenia oraz świadomością i poziomem wyedukowania cukrzyka. Szczególnie istotna w nadchodzącej hipoglikemii jest umiejętność rozpoznawania objawów i wczesnego reagowania w takiej sytuacji.

Przeczytaj także czym jest hipoglikemia reaktywna.

Objawy hipoglikemii

Objawy, które zapowiadają hipoglikemię są bardzo różne, często pojawiają się nagle, ale mogą też występować stopniowo. Ich kolejność uzależniona jest od tego, jakie mechanizmy obronne nasz organizm uruchamia. Najczęściej występujące symptomy to:

objawy hipoglikemii

Objawy niedocukrzenia zależą od stężenia glukozy we krwi, a wdrażane postępowanie uzależnione jest od ciężkości hipoglikemii. Więcej informacji na ten temat znajdziecie w dalszej części artykułu.

Objawy hipoglikemii mogą pojawić się dopiero przy znacznie niższych wartościach poziomu glukozy we krwi. Sytuacja taka jest częsta zwłaszcza u osób chorujących od wielu lat na cukrzycę typu 1. Stan ten jest niebezpieczny, gdyż chory długo nie odczuwa żadnych niepokojących objawów, które mogłyby uświadomić hipoglikemię i nie podejmuje żadnych działań zapobiegawczych. Objawy hipoglikemii mogą też wystąpić przy wyższych wartościach glikemii (> 100 mg/dl). Dzieje się tak, gdy dochodzi do ich szybkiego obniżenia (np. w wyniku wstrzyknięcia dużej dawki insuliny z powodu hiperglikemii).

Przyczyny hipoglikemii

Jeśli jesteśmy w stanie rozpoznać, co wywołuje hipoglikemię, możemy podjąć odpowiednie kroki, aby nie doprowadzić do takiej sytuacji. Z pewnością warto zwrócić uwagę na takie potencjalne przyczyny jak:

  • niedostosowana dawka insuliny lub leku hipoglikemizującego do aktualnego poziomu cukru we krwi (zbyt duża lub źle rozłożona dawka insuliny, nieprawidłowe miejsce wstrzyknięcia, przedawkowanie leków doustnych, błąd pomiaru glukometru, zbyt duża przerwa między wstrzyknięciem a spożytym posiłkiem),
  • błędy w odżywianiu (pominięty lub zbyt mały posiłek),
  • zbyt duży, nagły wysiłek fizyczny, bez wcześniejszego przygotowania – bez zapewnienia dodatkowej porcji węglowodanów,
  • spożycie alkoholu, narkotyków (etanol może wywołać hipoglikemię nawet po 36 godzinach od wypicia),
  • dążenie do szybkiej normalizacji wartości hemoglobiny glikowanej (HbA1c),
  • nagła redukcja masy ciała.

Poniższa infografika odpowiada na pytanie jakie są przyczyny hipoglikemii.
przyczyny hipoglikemii
Czy wiesz, że Twoje nastawienie psychiczne i reagowanie na ma duży wpływ na to, jak radzisz sobie z cukrzycą? Przeczytaj artykuł psychologa i dowiedz się, jak reagować na hipoglikemię i hiperglikemię.

Nieświadoma hipoglikemia

Tak zwana nieświadomość hipoglikemii, określana jako nieodczuwanie patologicznie niskich (< 70 mg/dl, tj. < 3,9 mmol/l) wartości glikemii, jest traktowana jako powikłanie nadmiernie często występujących epizodów spadków cukru. U osób, które jej doświadczają, pierwszym symptomem niedocukrzenia może być już utrata świadomości. Nieświadomość hipoglikemii jest poważnym przeciwwskazaniem do prowadzenia samochodu, obsługi maszyn, uprawiania sportu. Najczęściej dotyczy osób z wieloletnią cukrzycą powikłaną neuropatią układu autonomicznego.

Rodzaje hipoglikemii

Niedocukrzenie jest stanem, w którym konieczna jest właściwa reakcja. Ignorowanie go może prowadzić do niebezpiecznych sytuacji. Jak się zachować podczas epizodu hipoglikemii? Wiele zależy od tego, jaki jest stopień nasilenia niedocukrzenia. W skrajnym przypadku potrzebne jest wsparcie ze strony innych osób.

RODZAJ HIPOGLIKEMII CHARAKTERYSTYKA, OBJAWY POSTĘPOWANIE

Lekka/Łagodna

Przy wartościach rzędu 50-70 mg/dl występuje uczucie głodu, osłabienie, ból głowy, niepokój, drżenie rąk.

Osoba chora najczęściej czuje objawy spadku glikemii i może samodzielnie opanować sytuację.

Po skontrolowaniu poziomu glikemii na glukometrze chory powinien natychmiast spożyć szybko wchłanialne węglowodany

10-20 g glukozy (np. w płynie lub tabletkach) lub sacharozę – dwie/trzy kostki cukru, słodka herbata (ok. 150 ml). Zaprzestać na czas ustąpienia objawów dotychczasowej aktywności fizycznej/pracy.

Cukrzyk stosujący CPWI powinen natychmiast przerwać podawanie insuliny w pompie (wyłączyć ją). Zawsze należy oznaczyć glikemię po 10-15 minutach, aby upewnić się, że działania były skuteczne, a poziom glikemii wzrasta, (reguła 15/15). Jeśli wartość glikemii się podnosi należy spożyć węglowodany złożone, włączyć pompę.

UWAGA !!!

Nie należy spożywać batoników, czekolady, ponieważ obecny w nich tłuszcz spowoduje, że cukier zawarty w pokarmie będzie się wchłaniał znacznie dłużej.

Umiarkowana/Średnia

Wartości ok. 30-50 mg/dl dają objawy takie jak: wzmożona potliwość, kołatanie serca, lęk, ból brzucha, zaburzenia zachowania. Postępowanie jak w hipoglikemii lekkiej.

Dodatkowo osobie chorej należy pomóc w spożyciu doustnie słodkiego produktu. Wynika to z tego, że występujące objawy mogą utrudnić racjonalne działanie oraz uniemożliwić szybką reakcję.

Ciężka

W przypadku braku reakcji chorego, czy otoczenia na hipoglikemię średnią – stan się pogłębia. Poziom glukozy we krwi jest bardzo niski i zaczyna go brakować w mózgu.

Obniżenie glikemii do wartości 20-30 mg/dl z reguły prowadzi do dezorientacji, utraty przytomności, ataku drgawek, rozwoju śpiączki hipoglikemicznej, doprowadzając do stanu bezpośredniego zagrożenia życia a nawet do śmierci chorego.

W sytuacji takiej mówimy o zjawisku neuroglikopenii.

Chory jest często nieprzytomny. Nie należy podawać na siłę nic słodkiego do ust, ponieważ grozi to zachłyśnięciem.

Należy podać w formie zastrzyku preparat glukagonu. Może być on aplikowany podskórnie lub domięśniowo. Skuteczna dawka glukagonu u osoby dorosłej w stanie niedocukrzenia to 1 mg, u dzieci < 6. r.ż. 0,5 mg.  Należy monitorować poziom glikemii na glukometrze oraz wezwać pogotowie ratunkowe. Konieczne jest włączenie leczenia szpitalnego.

Po przebytym głębokim niedocukrzeniu należy zmodyfikować dotychczasowe postępowanie farmakologiczne i niefarmakologiczne oraz zwielokrotnić kontrolę glikemii na glukometrze.

Nocna hipoglikemia

Nocna hipoglikemia jest najniebezpieczniejszą sytuacją dla diabetyka przyjmującego insulinę. Objawy nocnego niedocukrzenia są często zupełnie inne niż przy spadkach glikemii w dzień. Może się zdarzyć, że hipoglikemię w nocy prześpimy, a niska glikemia będzie utrzymywać się przez kilka godzin, co może się skończyć nawet utratą przytomności.

Nocna hipoglikemia – jak ją rozpoznać?

Hipoglikemia w nocy występuje najczęściej w wyniku intensywnego wysiłku w ciągu dnia lub spożycia kolacji ubogiej w odpowiednią porcję węglowodanów. Diabetycy często przesypiają hipoglikemię i nie zdają sobie sprawy z jej wystąpienia. Jedynymi objawami mogą być silne pocenie się w trakcie snu, poranne bóle głowy, zmęczenie i złe samopoczucie.

Jak możemy sobie pomóc w takiej sytuacji? Przede wszystkim warto zaplanować wtedy pomiar poziomu cukru w nocy między godziną 3.00 a 4.00. Jeżeli będzie on niższy niż 70 mg/dl pomoże nam spożycie dodatkowej porcji węglowodanów.  Dalsze dawkowanie insuliny warto skonsultować w trakcie zaplanowanej wizyty u lekarza w celu wprowadzenia modyfikacji w terapii.

nocna hipoglikemia - jak ją rozpoznać

Przyczyny nocnej hipoglikemii

Na niedocukrzenie w nocy może mieć wpływ wiele czynników. Najczęstszą przyczyną spadków glikemii w nocy są:

Zbyt duża dawka insuliny do kolacji / ostatniego posiłku

Z powodu mniejszej porcji węglowodanów, niedokładnie policzonych wymienników węglowodanowych czy niezważonego posiłku.

Zbyt mała lub niewłaściwie przygotowana kolacja

Jeśli kolację stanowi tylko sałatka warzywna z dodatkiem mięsa, sera lub wędliny bez dodatku węglowodanów lub jeśli na kolację składają się tylko węglowodany proste (np. owoce, ciastka), które szybko się wchłaniają, organizm nie będzie miał w nocy wystarczającej ilości energii. Kolacja powinna się składać z węglowodanów złożonych o niższym indeksie glikemicznym, wolno podnoszących glikemię (np. kromka ciemnego pieczywa), a także białek i tłuszczu (np. chuda wędlina, twarożek, jajko), które trawione są dłużej, podnosząc glikemię po kilku godzinach po posiłku.

Warto również na kolację zjeść dużą porcję warzyw, np. w postaci sałatki. Warzywa są cennym źródłem błonnika pokarmowego, który również spowalnia wchłanianie węglowodanów z posiłku. Tak skomponowany posiłek powoduje wolniejszy, dłużej utrzymujący się wzrost glikemii, co zmniejsza ryzyko niedocukrzenia w nocy. Hipoglikemie po zbyt dużej dawce insuliny do kolacji lub niewłaściwym posiłku występują często jeszcze przed położeniem się spać, 2-3 godziny po kolacji lub we wczesnych godzinach nocnych.

Zbyt duża dawka bazalnej insuliny lub jej niewłaściwe podanie

Podanie zbyt dużej dawki insuliny bazalnej (długodziałającej) może spowodować niedocukrzenia o 3-4 w nocy. Warto pamiętać, aby wieczorem podawać ustaloną przez lekarza dawkę tej insuliny, najlepiej o stałej godzinie. Bieżących wyników glikemii nie powinno się również korygować przez zwiększanie dawki insuliny długodziałającej. Zbyt duża dawka insuliny długodziałającej może spowodować niedocukrzenie po 5-6 godzinach od podania, kiedy osiąga swój szczyt działania.

Analogowe insuliny długodziałające o bezszczytowym działaniu mogą przyczyniać się do spadków glikemii nawet przez 24 godziny od podania. Należy więc rozważnie podejmować decyzję o zwiększaniu dawek tych insulin. Należy również pamiętać, aby insulinę podawać w tkankę podskórną, a nie w mięsień. Podanie insuliny w mięsień może spowodować szybsze jej wchłonięcie i działanie.

Przeczytaj: Insulina w leczeniu cukrzycy – rodzaje, przechowywanie i podawanie insuliny

Dłuższy, intensywny wysiłek fizyczny po południu lub wieczorem

Większa wrażliwość komórek na insulinę utrzymuje się nawet do kilku godzin już po zakończonym wysiłku fizycznym. Podczas wysiłku fizycznego organizm czerpie energię z zapasów glukozy zgromadzonych głównie w wątrobie i mięśniach w postaci glikogenu. Zapasy energii wykorzystywane są również w nocy, kiedy nie jemy posiłków. W czasie niedocukrzenia organizm czerpie energię z tych samych zapasów glukozy. Jeśli po wysiłku fizycznym zapasy nie zostaną odbudowane (nie zjemy posiłku), ryzyko niedocukrzenia w porze snu będzie zdecydowanie większe.

Spożywanie mocnego alkoholu po południu lub wieczorem

Alkohol jest toksyną, dlatego wątroba podejmuje natychmiastowe działanie, aby usunąć go z organizmu. Metabolizowanie alkoholu blokuje jednak uwalnianie zapasów glikogenu (glukozy) w wątrobie. Po mocnym alkoholu jesteśmy więc narażeni na ciężkie niedocukrzenie. Pamiętać również należy, że w takiej sytuacji bezwzględnie potrzebna jest glukoza podana dożylnie. Glukagon podany domięśniowo w zastrzyku również może nie zadziałać. Wątroba nie uwolni zapasów glikogenu, gdy trawi alkohol.

Przeczytaj: Cukrzyca a alkohol: jak alkohol działa na cukrzyka?

Objawy nocnej hipoglikemii

Objawy nocnych spadków glikemii mogą się znacznie różnić od tych, które zazwyczaj mają miejsce w dzień. Często są charakterystyczne, indywidualne. Kiedy przebudzimy się w nocy, zawsze warto skontrolować glikemię.

Kiedy w nocy obniża się glikemia, najczęściej występują:

  • zimne poty,
  • kołatanie serca,
  • zmęczenie, ból głowy,
  • bezsenność, pobudzenie,
  • koszmary senne,
  • wysoka glikemia rano.

Istnieje również niebezpieczeństwo przespania niedocukrzenia w nocy. Niestety zdarza się to dość często. Wówczas działanie podejmuje wątroba, uruchamiając swoje zapasy glukozy zgromadzone w postaci glikogenu i tym samym ratując nam życie. Efektem takiego zdarzenia jest często wysoki cukier po przebudzeniu. W takiej sytuacji warto częściej kontrolować glikemię w nocy.

Zbyt duża dawka insuliny długodziałającej może powodować niedocukrzenia w porze snu. Jeśli zwiększymy dawkę długodziałającej insuliny z powodu wysokich glikemii rano, możemy spowodować ciężkie niedocukrzenia w nocy!

Zapobieganie nocnej hipoglikemii

Niestety nie ma jednej reguły ani określonych zasad postępowania. Zawsze warto pamiętać, aby:

  • jadać na kolację dobrze skomponowane posiłki,
  • podawać insulinę do tkanki tłuszczowej, a nie do mięśnia,
  • zawsze kontrolować glikemię przed położeniem się spać,
  • częściej kontrolować glikemię po wysiłku fizycznym,
  • unikać mocnego alkoholu w godzinach wieczornych.

Zawsze warto również kontrolować glikemię w nocy, gdy był to dla nas nietypowy dzień – więcej wysiłku fizycznego, nietypowe posiłki, więcej stresu i emocji, ciężkie niedocukrzenie w ciągu dnia. Warto również sprawdzić glikemię, gdy wieczorny pomiar wymagał dawki korekcyjnej – wrażliwość komórek na insulinę jest znacznie większa w pierwszych godzinach nocy niż w dzień, stąd ryzyko hipoglikemii.

Glikemię warto skontrolować w nocy między godziną drugą a czwartą rano. Osoby korzystające z pomp insulinowych również powinny rozważnie dawkować insulinę w bolusach przedłużonych na kolację.

Ciężka hipoglikemia w nocy

Wielu pacjentów bagatelizuje hipoglikemię w nocy. Często nie kontrolują oni glikemii przed snem. Może się zdarzyć, że zapasy glikogenu w wątrobie są zbyt małe (niewielki posiłek na kolację). Hipoglikemia w nocy może być ciężka. Może się okazać potrzebna pomoc osób najbliższych, a nawet pomoc medyczna.

Takie doświadczenia często ograniczają możliwość dobrego wyrównania glikemii u pacjenta. Obawa przed niedocukrzeniem jest na tyle silna, że pacjenci celowo utrzymują wysokie glikemie w nocy. Niestety to niesie za sobą ryzyko rozwoju powikłań cukrzycy. Warto więc rozważnie kontrolować cukrzycę wieczorami i w nocy.

Zjawisko Somogyi

Może zdarzyć się też sytuacja, gdy po nocnym niedocukrzeniu rano budzimy się z wysokim poziomem cukru. Taki rodzaj nocnego efektu odbicia nosi nazwę „zjawiska Somogyi’a”. Wynika ono z wydzielania przez organizm hormonów kontrregulacyjnych – hiperglikemizujących, które pobudzają wątrobę do uwalniania zapasów glukozy zgromadzonych w postaci glikogenu. Wspomniane hormony dają sygnał, żeby „uruchomić rezerwy”. Poziom glukozy rośnie, co możemy zaobserwować mierząc cukier glukometrem bezpośrednio po przebudzeniu.

Ciekawostką jest fakt, że przez lata kwestionowano istnienie tego zjawiska. Dzisiaj wiadomo już, że przynajmniej u osób dorosłych, rzeczywiście nic takiego się nie dzieje. Z najnowszych badań wynika, że nie mamy takiego potencjału wydzielania hormonów kontrregulujących, które mogłyby w odpowiedzi na hipoglikemię doprowadzić do hiperglikemii. Dr hab. n. med. Tomasz Klupa pisze w swoim artykule, że  co najwyżej dzięki nim możemy przejść z hipoglikemii ciężkiej do hipoglikemii umiarkowanej, bądź z hipoglikemii umiarkowanej do normoglikemii.

Leczenie hipoglikemii

Na rynku istnieje kilka produktów, które szybko pomogą przy ciężkiej hipoglikemii.

GlucaGen 1mg HypoKit – to gotowy zestaw do jednorazowego podania w przypadku silnej hipoglikemii (najczęściej z utratą przytomności). Glukagon powoduje uwolnienie glukozy magazynowanej w wątrobie i w krótkim czasie podwyższa jej poziom we krwi. Działa skutecznie zarówno po podaniu domięśniowym jak i  podskórnym, zwiększając glikemię w ciągu 8-10 minut. Glukagon można wstrzyknąć w pośladek, ramię lub udo. Lek ten zawsze powinien być przy osobie chorującej na cukrzycę.

 


O Diabdis

Diabdis to program opieki i wsparcia dla cukrzyków. W Diabdis czeka na Ciebie osobisty opiekun cukrzycowy, który będzie Ci towarzyszył i wspierał Twoje wysiłki w przejęciu kontroli nad cukrzycą. Do Twojej dyspozycji pozostaje także cały zespół specjalistów, nie tylko edukator, który odpowie na wszelkie pytania związane z cukrzycą, które przyjdą Ci do głowy, ale także grono ekspertów, którzy będą Cię wspierać: dietetyk, psycholog, trener personalny oraz lekarz diabetolog.

Teraz program Diabdis już za 49,99 zł miesięcznie

Zamawiając usługę masz dostęp do edukatora, dietetyka i trenera personalnego

Zapisz

Zapisz

Oceń ten artykuł:
1 Gwiazdka2 Gwiazdki3 Gwiazdki4 Gwiazdki5 Gwiazdek
  1. Polskie Towarzystwo Diabetologiczne.: Zalecenia kliniczne dotyczące postępowania u chorych na cukrzycę 2016, Diabetologia Kliniczna, tom 5, suplement A.
  2. Polska Federacja Edukacji w Diabetologii.: Zalecenia w opiece diabetologicznej, Warszawa 2016, 14-16.
  3. Szewczyk A.: Pielęgniarstwo diabetologiczne, PZWL, Warszawa 2014, 115-126.
  4. Szypowska A., Lipka M. i inni: Mam cukrzycę typu 1. Poradnik dla pacjenta i jego rodziny, Warszawa 2015, Edycja 3.
  5. Dilis P.: Hipoglikemia i jej aspekty, Analiza przypadków w pielęgniarstwie i położnictwie, PZWL, Warszawa 2015, 45-47.
  6. Kuczerowski R.: Hiperglikemia i hipoglikemia w cukrzycy typu 2 w pytaniach i odpowiedziach , Pielęgniarka diabetologiczna 2014, 12, 41-44.
  7. Klupa T.: Hipoglikemia w cukrzycy typu 1 co się zmieniło, co warto wiedzieć? , Pielęgniarka diabetologiczna 2014, 12, 53-55.
  8. www.mojacukrzyca.org
Zdjęcie autora
Małgorzata Duda |

Edukator diabetologiczny, Diabdis Przez 7 lat pracowałam w Szpitalu Klinicznym z dziećmi chorującymi na cukrzycę. Wtedy zdobyłam największe doświadczenie z zakresu diabetologii. Specjalizuje się w temacie pomp insulinowych, sensorów, a także rozwiązaniach technologicznych dla diabetyków.

zobacz także